Sau đợt cập nhật điểm ITRA mới nhất, cái tên Katharina Hartmuth lại được nhắc đến. Trong thành tích giải Tor des Géants 2026 vừa được đưa vào hệ thống, cô giành vị trí thứ ba toàn đoàn; riêng 869 điểm của giải này đã đưa cô thẳng lên vị trí thứ hai bảng xếp hạng tổng hợp nữ của ITRA, chỉ đứng sau Tove Alexandersson. Nếu chỉ xét các cự ly siêu dài trên 190 km, cô đã là số một trong nội dung nữ.

Trước đây chúng tôi từng bàn: bao giờ thế giới chạy địa hình sẽ có nữ vận động viên đầu tiên vượt mốc 900 điểm ITRA? Đây là câu hỏi về giới hạn thi đấu của phụ nữ. Sự xuất hiện của Katharina mang lại một góc nhìn khác. Theo dữ liệu xếp hạng ITRA hiện tại, trong bảng xếp hạng hỗn hợp nam nữ ở cự ly siêu dài, top 10 có hai nữ vận động viên; còn ở các nhóm cự ly khác, nữ vận động viên thậm chí khó lọt vào top 100 bảng hỗn hợp. Sự khác biệt này rất đáng chú ý.

Quay lại tháng 5 năm nay, tại giải Cocodona 250 ở bang Arizona (Mỹ), Rachel Entrekin về đích đầu tiên với thời gian 56 giờ 9 phút 48 giây, lập kỷ lục chung của đường đua. Cô không chỉ vô địch nội dung nữ mà còn trở thành vận động viên nữ đầu tiên trong lịch sử giải giành chức vô địch toàn đoàn. Á quân nữ Courtney Dauwalter xếp thứ sáu toàn đoàn, Megan Eckert xếp thứ tám toàn đoàn. Điều đó có nghĩa là trong một cuộc đua dài hơn 400 km, phụ nữ không chỉ giành chức vô địch chung mà còn chiếm ba vị trí trong top 10.

Kết quả của hai cuộc đua chưa đủ để nói rằng cục diện cạnh tranh ở lĩnh vực siêu cự ly đã đảo chiều căn bản. Nhưng khi các nữ vận động viên liên tục xuất hiện trên bục trao giải siêu cự ly, một câu hỏi ngày càng trở nên cụ thể: khi cự ly thi đấu không ngừng kéo dài, khoảng cách thành tích giữa nam và nữ có cũng đang thay đổi?

Trong các môn điền kinh truyền thống, khoảng cách thành tích giữa vận động viên nam và nữ tương đối ổn định. Từ 100 m đến marathon, nam giới luôn dẫn trước ở cấp độ kỷ lục thế giới, và khoảng cách này có cơ sở sinh lý rõ ràng, bao gồm lượng hấp thụ oxy tối đa, nồng độ huyết sắc tố, khối lượng cơ cũng như sức mạnh đầu ra. Khi bước sang chạy địa hình, ở những cự ly tương đối ngắn, các tay chạy nam hàng đầu nhìn chung vẫn có lợi thế tốc độ rõ rệt.

Nhưng khi cự ly kéo dài, các yếu tố quyết định thành tích cuối cùng trở nên phức tạp hơn. Lấy Tor des Géants làm ví dụ, đây là thử thách sức bền miền núi kéo dài nhiều ngày; vận động viên phải đối mặt với quãng đường dài, leo dốc và xuống dốc liên tục, ngày đêm luân phiên, nhiệt độ thay đổi cùng áp lực sinh lý lẫn tâm lý do thiếu ngủ. Tốc độ tuyệt đối vẫn quan trọng nhưng không còn là yếu tố quyết định duy nhất. Những vận động viên có tốc độ xuất sắc có thể bị chậm lại đáng kể vì vấn đề tiêu hóa, tiếp tế thất bại hoặc thiếu ngủ; trong khi những người có giới hạn tốc độ không nổi bật lại có thể vượt lên nhờ nhịp độ ổn định hơn, chiến lược hồi phục hiệu quả và ít sai sót hơn.

Màn thể hiện của nữ vận động viên ở những khía cạnh này đang thu hút sự quan tâm của giới nghiên cứu. Năm 2021, một bài tổng quan trên tạp chí "Sports Medicine" chuyên bàn về việc phụ nữ có những lợi thế sinh lý nhất định trong các môn sức bền siêu dài hay không. Các nhà nghiên cứu chỉ ra rằng khả năng chống mệt mỏi mà phụ nữ thể hiện trong một số điều kiện vận động, cùng những khác biệt về oxy hóa chất béo và sử dụng năng lượng, có thể giúp họ có lợi thế cạnh tranh trong các hoạt động sức bền kéo dài; tuy nhiên những đặc điểm này có chuyển hóa thành ưu thế tổng thể trong thi đấu thực tế hay không vẫn phụ thuộc vào cường độ vận động, hình thức môn thi và khác biệt cá nhân.

Phụ nữ không bẩm sinh phù hợp với siêu cự ly hơn nam giới, nhưng khi thời gian thi đấu không ngừng kéo dài, tầm quan trọng tương đối của một số lợi thế sinh lý vốn chiếm ưu thế trong các môn cự ly ngắn, cường độ cao sẽ thay đổi. Cự ly càng dài, các yếu tố quyết định thắng thua càng đa dạng. Thành tích của Katharina và Rachel đã thể hiện trực quan logic cạnh tranh đa dạng ấy.

Họ biến tốc độ, sức bền, chiến thuật và sự ổn định thành thành tích cuối cùng. Điểm đặc biệt của siêu cự ly có lẽ nằm ở chỗ nó không xóa bỏ khác biệt sinh lý giữa nam và nữ, nhưng lại mở ra nhiều không gian hơn cho những kiểu năng lực thi đấu khác nhau.

Thành tích của Katharina và Rachel là những ví dụ trực quan, còn nghiên cứu khoa học thể thao giúp chúng ta hiểu sâu hơn hiện tượng này. Năm 2024, hai nhà nghiên cứu Nicholas Tiller và Camilla Illidi công bố nghiên cứu trên tạp chí "Applied Physiology, Nutrition, and Metabolism", phân tích hai cuộc đua có số lượng vận động viên nam nữ tương đối cân bằng (50 dặm và 100 dặm). Kết quả cho thấy ở cuộc đua 50 dặm, chênh lệch thành tích tổng thể giữa nam và nữ hoàn thành cuộc đua khoảng 1,2%, còn ở cuộc đua 100 dặm khoảng 3,2%; cả hai đều không đạt mức có ý nghĩa thống kê.

Nhưng nghiên cứu đồng thời phát hiện rằng trong top 10 của cuộc đua 50 dặm, nam giới vẫn giữ lợi thế rõ rệt. Điều này cho thấy ở một số cuộc đua siêu cự ly, thành tích hoàn thành tổng thể của nam và nữ có thể gần nhau hơn so với các môn tốc độ truyền thống, nhưng thành tích tổng thể gần nhau không có nghĩa là khoảng cách ở trình độ đỉnh cao đã biến mất.

Các nhà nghiên cứu đặc biệt nhấn mạnh một vấn đề dễ bị bỏ qua: số lượng người tham gia. Trong nhiều giải siêu marathon, vận động viên nữ chỉ chiếm 10% đến 30% tổng số. Khi quy mô tham gia chênh lệch đáng kể, việc so sánh trực tiếp thành tích hai bên có thể không phản ánh đầy đủ tiềm năng thi đấu thực sự.

Điều này dẫn đến một câu hỏi đáng bàn: khoảng cách thi đấu giữa nam và nữ mà chúng ta thấy hôm nay, rốt cuộc bao nhiêu phần đến từ khác biệt sinh lý, bao nhiêu phần đến từ khác biệt về cơ hội tham gia và nguồn nhân tài? Với chạy địa hình siêu cự ly, điều này đặc biệt quan trọng. So với marathon và chạy địa hình cự ly ngắn, các giải dài hàng trăm km vẫn là lĩnh vực ngách có ngưỡng tham gia cao và đối tượng hạn chế.

Ở những môn vốn có ít nữ vận động viên tham gia, số phụ nữ có thể vươn lên thành tinh hoa hàng đầu đương nhiên bị giới hạn bởi quy mô nguồn nhân tài. Khi ngày càng nhiều phụ nữ bước vào lĩnh vực này, trình độ cạnh tranh có được nâng lên theo? Ít nhất theo logic phát triển thể thao, đây là hướng đi đáng kỳ vọng.

Chúng ta cũng cần thận trọng. Năm 2024, một nghiên cứu khác về các giải siêu marathon tính theo thời gian phát hiện rằng dù tỷ lệ nữ tham gia ở một số nội dung đã tăng lên, khoảng cách thành tích nam nữ không thu hẹp đồng đều ở mọi nội dung, và các giải với thời lượng khác nhau cho thấy xu hướng khác nhau. Vì vậy không thể đơn giản cho rằng khi cự ly tăng lên, phụ nữ rồi sẽ đuổi kịp hoặc thậm chí vượt nam giới. Nhận định hợp lý hơn là: trong thể thao siêu cự ly, mối quan hệ giữa khác biệt giới tính, đặc điểm môn thi và cơ cấu tham gia phức tạp hơn nhiều so với hình dung trước đây. Thành tích của Katharina và Rachel đang cung cấp những ví dụ mới để hiểu sự phức tạp đó.

Đáng suy ngẫm hơn khoảng cách thành tích nam nữ là cơ hội phát triển của phụ nữ trong thể thao siêu cự ly. Từ lâu, hệ thống thi đấu của các môn sức bền phần lớn được xây dựng trên nền tảng tham gia của vận động viên nam. Dù là phương pháp tập luyện, nghiên cứu khoa học thể thao hay phát triển trang thiết bị và tài trợ thương mại, vận động viên nam đều từng có quy mô mẫu lớn hơn và lợi thế về nguồn lực. Sự khác biệt này cũng tồn tại trong thể thao siêu cự ly.

Năm 2023, một tổng quan hệ thống trên tạp chí "Sports Medicine-Open" đã tổng hợp 45 nghiên cứu về khác biệt giới tính ở vận động viên siêu marathon. Kết quả cho thấy bằng chứng hiện có chủ yếu là nghiên cứu quan sát, chỉ có ba nghiên cứu là thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng, chất lượng bằng chứng nhìn chung thấp. Các nhà nghiên cứu chỉ ra rằng các chiến lược tập luyện, dinh dưỡng và hồi phục dành cho nữ vận động viên siêu marathon vẫn thiếu sự hỗ trợ đầy đủ từ những nghiên cứu chất lượng cao. Điều này có nghĩa là hiểu biết của chúng ta về khả năng sức bền siêu dài của phụ nữ vẫn còn nhiều khoảng trống.

Đặc biệt ở những cuộc đua dài hàng trăm km, thành tích của vận động viên chịu tác động tổng hợp của nhiều yếu tố: sắp xếp giấc ngủ ra sao, duy trì nạp năng lượng lâu dài thế nào, đối phó với tổn thương cơ và mệt mỏi kéo dài nhiều ngày, cũng như việc nữ vận động viên ở các giai đoạn sinh lý khác nhau có cần chiến lược tập luyện và hồi phục khác nhau hay không; tất cả đều cần được nghiên cứu đầy đủ hơn.

Ngoài nghiên cứu khoa học, còn có những rào cản tham gia thực tế hơn. Tham gia một cuộc đua dài hàng trăm km đồng nghĩa với quá trình tập luyện tích lũy lâu dài, chi phí kinh tế khá cao cùng việc thu xếp thời gian vài ngày, thậm chí vài tuần. Với những vận động viên bình thường phải cân bằng giữa công việc, gia đình và các vai trò xã hội khác, những chi phí này không hề nhỏ. Nữ vận động viên còn có thể có thêm những nhu cầu đặc thù, chẳng hạn trở lại thi đấu sau thai sản, đảm bảo vệ sinh trong kỳ kinh nguyệt và trang thiết bị chuyên dụng phù hợp với đặc điểm cơ thể phụ nữ. Những yếu tố này chưa chắc trực tiếp quyết định ngôi vô địch, nhưng sẽ ảnh hưởng đến việc có bao nhiêu phụ nữ có thể gắn bó lâu dài với môn thể thao này và cuối cùng trở thành vận động viên trình độ cao.

Khi bàn về tiềm năng của phụ nữ ở siêu cự ly, không thể chỉ chú ý đến những vận động viên đã đứng trên bục trao giải, mà còn cần nhìn thấy phía sau họ có bao nhiêu phụ nữ chưa có được cơ hội đầy đủ tương đương để khám phá giới hạn thi đấu của bản thân. Katharina và Rachel đã chứng minh rằng các nữ vận động viên tinh hoa đã có thể thể hiện sức cạnh tranh giành chức vô địch chung trong lĩnh vực này.

Với những nữ runner chưa bước vào lĩnh vực siêu cự ly, bước đột phá này có thể thay đổi cách họ hình dung về năng lực của chính mình. Với các giải đấu và thương hiệu, sự thay đổi này cũng đặt ra câu hỏi mới: khi thành tích thi đấu của nữ vận động viên không ngừng bứt phá, nguồn lực và sự hỗ trợ mà ngành dành cho họ đã theo kịp chưa?

Trước đây, nhà vô địch nữ và nhà vô địch nam thường được xem là hai hệ thống thi đấu tương đối độc lập. Sự phân chia này là cần thiết và tạo nền tảng cạnh tranh công bằng cho vận động viên mỗi giới. Nhưng ở lĩnh vực siêu cự ly, ngày càng nhiều nữ vận động viên đạt được thành tích có ý nghĩa cạnh tranh toàn đoàn, khiến cách truyền thông giải đấu truyền thống cũng phải suy nghĩ lại.

Khi Rachel trở thành người đầu tiên về đích ở Cocodona 250, màn trình diễn của cô rõ ràng không thể chỉ được định nghĩa bằng danh hiệu vô địch nội dung nữ, bởi cô đã đánh bại tất cả các vận động viên tham gia. Tương tự, khi Katharina giành vị trí thứ ba toàn đoàn tại Tor des Géants, năng lực thi đấu mà cô thể hiện cũng không nên chỉ được đặt trong khuôn khổ câu chuyện của nội dung nữ.

Với truyền thông, câu chuyện về nữ vận động viên nên được thể hiện một cách chuyên nghiệp và đầy đủ hơn. Cuộc đua của họ bao gồm chiến lược phân phối tốc độ tinh vi, những quyết định tiếp tế phức tạp và sự cạnh tranh chiến thuật giữa các vận động viên trình độ cao; những nội dung này cần được trình bày ngang hàng với câu chuyện thi đấu của các vận động viên nam tinh hoa. Với thương hiệu, kinh nghiệm vận động mà nữ vận động viên tích lũy trong môi trường khắc nghiệt cũng có ý nghĩa quan trọng đối với việc phát triển giày, quần áo, ba lô, hệ thống tiếp tế và các trang thiết bị chuyên dụng khác; giá trị chuyên môn của họ không nên chỉ thể hiện ở việc quảng bá sản phẩm dành cho nữ.

Với các nhà tổ chức giải, hỗ trợ phụ nữ tham gia không nên chỉ dừng ở việc tăng số lượng nữ đăng ký hay tổ chức các hoạt động dành riêng cho nữ; cơ sở vệ sinh hoàn thiện hơn, dịch vụ thi đấu hợp lý hơn, sự hỗ trợ ổn định lâu dài cho vận động viên tinh hoa cùng sự bảo đảm mang tính thể chế cho nữ vận động viên ở các giai đoạn cuộc đời khác nhau đều có thể trở thành điều kiện quan trọng thúc đẩy thể thao siêu cự ly nữ phát triển. Ý nghĩa của những hỗ trợ này là giảm tối đa những trở ngại không liên quan đến năng lực thi đấu, để nhiều vận động viên hơn có cơ hội thể hiện trình độ thực sự dưới cùng một bộ luật.

Điều thực sự đáng theo đuổi là để phụ nữ có cơ hội đầy đủ như nam giới trong việc khám phá ranh giới thi đấu, chứ không phải chứng minh giá trị bản thân bằng cách đánh bại nam giới. Bước đột phá của phụ nữ ở siêu cự ly không chỉ mang lại thay đổi trên bảng thành tích, mà còn có thể thúc đẩy cả ngành xem xét lại hệ thống đào tạo, hỗ trợ và đánh giá giá trị dành cho nữ vận động viên.

Trở lại câu hỏi ban đầu: ai sẽ trở thành nữ vận động viên chạy địa hình đầu tiên vượt mốc 900 điểm ITRA? Đây vẫn là mục tiêu thi đấu đáng mong đợi. Nhưng màn thể hiện của Katharina Hartmuth tại Tor des Géants và chức vô địch toàn đoàn của Rachel Entrekin tại Cocodona 250 khiến chúng ta nhận ra rằng sự tiến bộ của chạy địa hình nữ có lẽ không nên chỉ được đo bằng một con số. Mốc 900 điểm tượng trưng cho bước đột phá về trình độ cá nhân, còn việc ngày càng nhiều phụ nữ tham gia cạnh tranh toàn đoàn ở siêu cự ly có thể cho thấy môn thể thao này đang mở ra không gian phát triển mới.

Chúng ta không thể chỉ vì màn thể hiện xuất sắc của vài nữ vận động viên hàng đầu mà khẳng định siêu cự ly đã trở thành môn sở trường của phụ nữ. Ở tuyệt đại đa số các môn sức bền, vận động viên nam hàng đầu vẫn duy trì ưu thế thi đấu tổng thể, và khác biệt thành tích nam nữ ở siêu cự ly cũng chưa có kết luận khoa học đủ nhất quán. Nhưng điều đó không ngăn chúng ta nhìn thấy những khả năng mới từ các trường hợp này: khi cự ly giải đấu kéo dài, cấu thành năng lực thi đấu trở nên phức tạp hơn; khi quy mô tham gia của phụ nữ mở rộng, nguồn nhân tài vốn hạn chế có thể sản sinh thêm nhiều tay chạy hàng đầu; khi tập luyện, nghiên cứu và hỗ trợ thương mại dần hoàn thiện, tiềm năng thi đấu của nữ vận động viên còn có cơ hội được giải phóng đầy đủ hơn.

Chạy địa hình siêu cự ly đang mở ra một cửa sổ quan sát độc đáo, giúp chúng ta suy nghĩ lại điều gì thực sự làm nên sức mạnh của một vận động viên. Đó là giới hạn tốc độ cao hơn, các chỉ số sinh lý vượt trội hơn, hay năng lực tổng hợp để duy trì phong độ thi đấu cao trong nhiều ngày tiêu hao cực hạn? Những yếu tố này chưa bao giờ loại trừ lẫn nhau. Bước đột phá của nữ vận động viên đang cho chúng ta thấy cách cạnh tranh trong thể thao sức bền phong phú hơn nhiều so với việc so sánh tốc độ truyền thống.

Khi Katharina đứng trên bục trao giải toàn đoàn của Tor des Géants, khi Rachel trở thành người phụ nữ đầu tiên trong lịch sử Cocodona vô địch toàn đoàn, điều họ thay đổi không chỉ là thứ tự thành tích của hai cuộc đua, mà còn nhắc nhở cả ngành rằng những ranh giới thi đấu từng bị cho là khó vượt qua có lẽ vẫn còn chỗ để xem xét lại.

Bây giờ kết luận vẫn còn quá sớm, nhưng ít nhất có thể khẳng định rằng phụ nữ đang khiến câu hỏi này ngày càng đáng được bàn luận.